HMB en lever en nieren: is het veilig

HMB (bèta-hydroxy-bèta-methylbutyraat) is een metaboliet van leucine, die wordt verkocht als middel tegen spierafbraak. In tegenstelling tot veel supplementen is de veiligheid ervan speciaal onderzocht met bloedanalyses op lever- en niermarkers. De redactie vertelt wat die studies hebben laten zien en waar de leemten blijven.

Waar HMB vandaan komt en hoe het wordt uitgescheiden

HMB ontstaat in het lichaam uit het essentiële aminozuur leucine. Eerst wordt leucine omgezet in alfa-ketoïsocaproaat (KIC), en slechts een klein deel van het KIC, naar schatting ongeveer 5%, volgt de route van de vorming van HMB; de rest wordt anders gemetaboliseerd. Om 3 g HMB uit voeding te halen, zou je dan ook tientallen kilo's eiwitproducten moeten eten.

De eerste stap, de transaminering van leucine, vindt overwegend in de spieren plaats, en de daaropvolgende omzetting van KIC in HMB grotendeels in de lever. Vervolgens kan HMB worden omgezet in HMG-CoA, een voorloper van cholesterol, in cellen die het gebruiken. Deze chemische verwantschap met de cholesterolroute wekte ooit bezorgdheid over de lipiden, maar de klinische gegevens bevestigden die niet.

Een aanzienlijk deel van het ingenomen HMB wordt onveranderd via de urine uitgescheiden: in farmacokinetisch werk werd beschreven dat via de urine een kwart tot de helft van de dosis wordt verwijderd. Dat betekent dat de nieren feitelijk met HMB «werken», maar het gaat om een klein organisch zuur dat gezonde nieren gemakkelijk uitscheiden, zonder tekenen van overbelasting.

Vanuit fysiologisch oogpunt is HMB dus geen lichaamsvreemde stof. Het is een natuurlijke tussenmetaboliet die alleen in supplementen binnenkomt in hoeveelheden die de gewone synthese ver overtreffen. Juist daarom is de kernvraag van de veiligheid of de overmaat geen problemen veroorzaakt voor de organen van het metabolisme en de uitscheiding.

Veiligheidsonderzoek met bloedbiochemie

Het bekendste werk is de gecombineerde analyse van Nissen en co-auteurs (2000) in het Journal of Nutrition, waarin negen studies met inname van 3 g HMB per dag gedurende 3-8 weken werden opgenomen. De auteurs beoordeelden een breed scala aan parameters: leverenzymen, bilirubine, ureum, creatinine, hematologie, lipiden en bloeddruk. Er werden geen negatieve veranderingen vastgesteld; integendeel, men zag een kleine daling van het totale cholesterol en de systolische bloeddruk.

Het onderzoek van Gallagher en co-auteurs (2000) in Medicine & Science in Sports & Exercise is speciaal gewijd aan de hematologie en de lever- en nierfunctie. Jonge mannen die met gewichten trainden, namen 38 of 76 mg HMB per kilogram lichaamsgewicht gedurende 8 weken. De waarden van de leverenzymen, creatinine, ureum en het urineonderzoek bleven binnen de norm en verschilden niet van placebo.

Het standpunt van de ISSN over HMB (Wilson et al., 2013) concludeerde dat langdurig gebruik in gebruikelijke doses veilig is voor jonge en oudere mensen. In studies met ouderen, waarin HMB maandenlang werd ingenomen, ook samen met vitamine D, werden evenmin klinisch relevante veranderingen van de lever- of nierfunctie gemeld.

Een belangrijk methodologisch punt: in studies met intensieve training kunnen de levertransaminasen stijgen los van de supplementen, door beschadiging van de spieren. Daarom is een vergelijking met een placebogroep die op dezelfde manier traint, onmisbaar voor een correcte conclusie, en zo zijn de genoemde studies ook opgezet.

Toxicologie: gegevens bij dieren

De preklinische gegevens zijn ook geruststellend. In een onderzoek naar de voedingstoxiciteit van Ca-HMB bij ratten (Baxter et al., 2005) kregen de dieren langdurig voer met een hoog HMB-gehalte. De auteurs vonden geen toxische veranderingen aan de organen, waaronder lever en nieren, zelfs niet bij niveaus die omgerekend de doses voor mensen ver overtreffen.

HMB wordt ook al lange tijd gebruikt in voer voor landbouwdieren, en er zijn geen gegevens over specifieke schade aan lever of nieren. Dat is op zichzelf geen bewijs van veiligheid voor de mens, maar het vult het klinische beeld aan.

Men moet de beperkingen in gedachten houden: de meeste studies bij mensen duurden van enkele weken tot een jaar. Gegevens over inname gedurende vele jaren zijn beperkt, evenals over de combinatie met andere supplementen en geneesmiddelen. Daarom is het niet correct over «absolute» veiligheid te spreken; juister is te spreken over het ontbreken van signalen van schade in de beschikbare gegevens.

Afzonderlijk merken we op dat HMB in de databases van DILIN niet werd aangetroffen als een noemenswaardige bron van geneesmiddelgeïnduceerde leverschade, in tegenstelling tot meervoudige supplementen voor «massaopbouw» of vetverbranders. Als een probleem ontstaat bij het gebruik van een «complex met HMB», moet de oorzaak in de eerste plaats bij de andere componenten worden gezocht.

Vormen van HMB en praktische doses

Op de markt bestaan twee hoofdvormen: het calciumzout (Ca-HMB), dat het meest is onderzocht, en het vrije zuur (HMB-FA), dat sneller wordt opgenomen en een hogere piek in het bloed geeft. Vanuit het oogpunt van lever en nieren zijn er geen principiële verschillen tussen de vormen beschreven, maar de hoeveelheid gegevens over het vrije zuur is kleiner.

De standaarddosis in de studies is 3 g per dag, doorgaans verdeeld over 2-3 innames bij de maaltijd. Het standpunt van de ISSN merkt op dat verhoging van de dosis tot 6 g per dag geen aanvullend voordeel gaf. Het heeft dus geen zin de dosis «te overdrijven» en de stofwisseling te belasten zonder winst in het resultaat.

Voor mensen die op hun calcium letten (bijvoorbeeld bij aanleg voor calciumhoudende nierstenen), is het goed er rekening mee te houden dat Ca-HMB een aanvullende calciumbron is. Dat is geen contra-indicatie, maar een punt om met een uroloog of nefroloog te bespreken.

Risicogroepen en controle van de analyses

Hoewel HMB in de studies geen invloed had op de nieren, zijn de gegevens over mensen met een reeds bestaande chronische nierziekte beperkt. Omdat een aanzienlijk deel van het HMB via de urine wordt uitgescheiden, kan bij een verlaagde GFR de concentratie ervan in het bloed hoger en langduriger zijn. Zulke patiënten moeten HMB alleen na overleg met een nefroloog innemen.

Analoog geldt: bij leverziekten, wanneer het metabolisme van aminozuren verstoord is, wordt het op eigen houtje innemen van welke aminozuurmetabolieten dan ook zonder arts afgeraden. Noch ESPEN, noch andere hepatologische richtlijnen nemen HMB op in de standaarden voor de behandeling van zulke patiënten als een routinesupplement.

Voor een gezond mens die HMB inneemt en zijn toestand wil controleren, volstaan geplande analyses eens per jaar of bij het optreden van symptomen. Het belangrijkste is de resultaten juist te interpreteren, rekening houdend met de training.

• Neem bloed af na 2-3 dagen zonder zware training, zodat ALAT/ASAT en CK geen spierbeschadiging weergeven.
• Kijk voor de nieren niet alleen naar creatinine (dat afhangt van de spiermassa), maar ook naar de GFR, indien nodig cystatine C en het urineonderzoek.
• Schrijf een stijging van de waarden niet automatisch toe aan HMB: controleer andere supplementen, alcohol, geneesmiddelen en infecties.

Conclusies van de redactie

HMB behoort tot de supplementen met het best onderzochte veiligheidsprofiel voor lever en nieren: gecontroleerde studies met bloedbiochemie vonden geen negatieve veranderingen bij doses van ongeveer 3 g per dag.

De leemten betreffen zeer langdurig gebruik, de vorm van het vrije zuur en mensen met reeds bestaande nier- of leverziekten; voor hen moet een arts de beslissing nemen.

Verhoging van de dosis boven 3 g per dag geeft geen aanvullend voordeel, en daarom is de praktische aanpak: een standaarddosis, een kwaliteitsproduct en een juiste interpretatie van de analyses met inachtneming van de training.

We raden je ook aan onze artikelen te lezen over de werkzaamheid van HMB bij getrainde en ongetrainde mensen, over leucine en de synthese van spiereiwit, en ook over waarom verhoogde transaminasen na de training niet altijd leverproblemen betekenen.

Literatuurlijst

1. Nissen S, Sharp RL, Panton L, et al. β-Hydroxy-β-methylbutyrate (HMB) supplementation in humans is safe and may decrease cardiovascular risk factors. J Nutr. 2000;130(8):1937–1945.
2. Gallagher PM, Carrithers JA, Godard MP, et al. β-hydroxy-β-methylbutyrate ingestion, part II: effects on hematology, hepatic and renal function. Med Sci Sports Exerc. 2000;32(12):2116–2119.
3. Wilson JM, Fitschen PJ, Campbell B, et al. International Society of Sports Nutrition Position Stand: beta-hydroxy-beta-methylbutyrate (HMB). J Int Soc Sports Nutr. 2013;10(1):6.
4. Baxter JH, Carlos JL, Thurmond J, et al. Dietary toxicity of calcium beta-hydroxy-beta-methyl butyrate (CaHMB). Food Chem Toxicol. 2005;43(12):1731–1741.
5. Kerksick CM, Wilborn CD, Roberts MD, et al. ISSN exercise & sports nutrition review update: research & recommendations. J Int Soc Sports Nutr. 2018;15(1):38.
6. Pettersson J, Hindorf U, Persson P, et al. Muscular exercise can cause highly significant increases in transaminases in the absence of hepatic dysfunction. Br J Clin Pharmacol. 2008;65(2):253–259.