Juridische status van Mesterolon (proviron) in Oekraïne en de EU

Mesterolon is in een aantal landen een geregistreerd geneesmiddel en tegelijk een in de sport verboden stof. Door die dubbelheid ontstaat verwarring bij mensen: is het nu «legaal» of niet? De redactie legt uit hoe de omgang met mesterolon in Oekraïne en de EU geregeld is, waarin het medisch recht verschilt van het antidopingrecht en waarom de gevolgen in verschillende Europese landen totaal anders kunnen uitpakken.

Drie niveaus van regelgeving

Om de juridische status van welk androgeen dan ook te begrijpen, is het nuttig drie onafhankelijke niveaus van regels te onderscheiden. Het eerste is de farmaceutische wetgeving: is het middel als geneesmiddel geregistreerd, wordt het op recept verstrekt, wie mag het produceren, invoeren en verkopen.

Het tweede niveau zijn de antidopingregels. Die gelden niet voor alle burgers, maar voor sporters en hun begeleiders die onder de jurisdictie van sportorganisaties vallen. De basis wordt gevormd door de Wereldantidopingcode en de jaarlijkse Verboden Lijst van WADA.

Het derde niveau is het straf- en bestuursrecht van afzonderlijke staten. Sommige landen stellen alleen de handel in dopingstoffen strafbaar, andere ook het bezit of zelfs het gebruik. Juist hier zijn de verschillen tussen landen het grootst.

Eén en dezelfde handeling kan op het ene niveau legaal zijn en op het andere een overtreding. Zo handelt een patiënt die mesterolon op recept krijgt legaal vanuit het oogpunt van het farmaceutisch recht, maar als hij zonder toestemming voor therapeutisch gebruik aan wedstrijden deelneemt, is dat een overtreding van de antidopingregels.

De plaats van mesterolon in de antidopingregels

Op de Verboden Lijst van WADA wordt mesterolon uitdrukkelijk genoemd bij de exogene anabole androgene steroïden in rubriek S1.1. Stoffen uit deze groep zijn altijd verboden, zowel tijdens wedstrijden als daarbuiten. Voor de sporter maakt het niet uit of het middel op recept in de apotheek is gekocht of op de illegale markt.

Het beginsel van strikte aansprakelijkheid houdt in dat het aantreffen van een verboden stof of de metabolieten ervan in het monster van een sporter een overtreding is, ongeacht de bedoeling. Anderzijds zijn door WADA geaccrediteerde laboratoria al lang in staat metabolieten van mesterolon in urine op te sporen.

Als een sporter mesterolon werkelijk om medische redenen nodig heeft, bestaat er een procedure voor toestemming voor therapeutisch gebruik (TUE). Voor androgenen wordt zo'n toestemming echter alleen verleend bij een strikt bevestigde diagnose, bijvoorbeeld organisch hypogonadisme, en meestal met voorkeur voor testosteronpreparaten met een betere bewijsbasis.

De antidopingregels gelden ook voor de begeleiders van een sporter: coaches, artsen en managers. Het verspreiden of toedienen van een verboden stof aan een sporter zijn afzonderlijke soorten overtredingen met langdurige sancties.

Oekraïne: receptplichtig geneesmiddel en sportregels

In Oekraïne wordt de omgang met geneesmiddelen geregeld door de wet «Over geneesmiddelen» en de uitvoeringsbesluiten van het ministerie van Volksgezondheid. In de apotheek mag alleen een middel legaal worden verkocht dat is opgenomen in het Staatsregister van Geneesmiddelen van Oekraïne. Androgenen behoren tot de receptplichtige geneesmiddelen, dus het verstrekken ervan zonder doktersrecept is een overtreding van de regels voor apotheekverkoop.

Of een concrete handelsnaam van mesterolon wel of niet in het Staatsregister staat, kan in de loop van de tijd veranderen; daarom raadt de redactie aan de actuele registratie rechtstreeks in het officiële register te controleren. Staat het middel niet in het register, dan vindt elke handel erin in Oekraïne buiten de legale farmaceutische markt plaats.

Oekraïne is partij bij het Antidopingverdrag van de Raad van Europa en bij het Internationaal Verdrag van UNESCO tegen doping in de sport. De functie van nationale antidopingorganisatie wordt vervuld door het Nationaal Antidopingcentrum, dat de WADA-code toepast op sporters die onder de nationale regels vallen.

Het Wetboek van Strafrecht van Oekraïne voorziet in aansprakelijkheid voor het aanzetten van minderjarigen tot het gebruik van doping. Daarnaast kan illegale activiteit met geneesmiddelen (productie, handel zonder vergunning, handel in vervalsingen) afhankelijk van de omstandigheden bestuurs- of strafrechtelijke aansprakelijkheid met zich meebrengen. De concrete kwalificatie wordt altijd door een jurist bepaald, rekening houdend met de geldende versie van de wetgeving.

Europese Unie: gemeenschappelijk kader en nationale verschillen

In de EU wordt het gemeenschappelijke kader van het farmaceutisch recht bepaald door Richtlijn 2001/83/EG. Die stelt de criteria vast op grond waarvan een middel als receptplichtig wordt aangemerkt, maar de beslissing over de registratie van een concrete handelsnaam en de status ervan wordt overwegend door de nationale toezichthouders genomen. Daarom verschilt de beschikbaarheid van mesterolon in apotheken van land tot land.

De antidopingregels zijn in de EU voor sporters gelijk, want alle lidstaten passen de WADA-code toe. Het strafrecht met betrekking tot dopingstoffen buiten de sport is daarentegen een nationale bevoegdheid, en hier lopen de benaderingen sterk uiteen. Hieronder staan enkele voorbeelden; de tabel is geen juridisch advies en omvat niet alle nuances.

De algemene tendens in de EU is een aanscherping van de aansprakelijkheid voor handel en clandestiene productie, en ook voor de handel in vervalste geneesmiddelen. Voor de eindgebruiker variëren de risico's van inbeslagname van het pakket tot strafrechtelijke vervolging, afhankelijk van het land en de hoeveelheid van de stof.

Apart is het goed eraan te herinneren dat de regels kunnen veranderen. Vóór een reis of welke handeling met het middel dan ook is het raadzaam de actuele versie van de wetgeving van het betreffende land te controleren of een jurist te raadplegen.

Reizen, invoer en online aankoop

Een patiënt die mesterolon op voorschrift van een arts krijgt, moet het middel tijdens een reis vervoeren in de originele verpakking, met recept of doktersverklaring, in een hoeveelheid die overeenkomt met de persoonlijke behandelkuur. Dat is het algemene beginsel voor receptplichtige geneesmiddelen, hoewel de concrete eisen van elk land vooraf moeten worden nagegaan.

Online aankoop van androgenen zonder recept is een apart probleem. Zelfs als de verkoper zich in een land met soepelere wetgeving bevindt, geldt voor de invoer de aansprakelijkheid volgens de wetten van het land van de ontvanger. Douane- en postdiensten in de EU nemen regelmatig pakketten met anabole steroïden in beslag.

• de aankoop van mesterolon zonder recept is in de meeste landen een overtreding van de farmaceutische regels;
• voor sporters is elk gebruik zonder TUE een overtreding van de antidopingregels;
• in een aantal EU-landen kan bezit of invoer een strafbaar feit zijn;
• producten van de illegale markt blijken bovendien vaak vervalsingen te zijn.

De redactie benadrukt: inzicht in het juridische kader is vooral nodig om je bewust te zijn van de risico's. Er is één legale weg om mesterolon te verkrijgen: op voorschrift van een arts wegens een medische indicatie en verstrekking in de apotheek van een land waar het middel geregistreerd is.

Conclusies van de redactie

Mesterolon is tegelijk een receptplichtig geneesmiddel en een stof die door WADA te allen tijde verboden is. De juridische status ervan hangt af van het niveau van regels waarover het gaat: farmaceutisch, antidoping of strafrechtelijk.

In Oekraïne is legale handel alleen mogelijk voor geregistreerde geneesmiddelen op recept, en voor sporters gelden de regels van de WADA-code. In de EU is het farmaceutische kader gemeenschappelijk, maar de strafrechtelijke aansprakelijkheid voor bezit of gebruik verschilt aanzienlijk tussen landen.

We raden je ook aan onze artikelen te lezen over de procedure voor toestemming voor therapeutisch gebruik, over de Verboden Lijst van WADA en over hoe antidopinglaboratoria metabolieten van steroïden opsporen.

Literatuurlijst

1. World Anti-Doping Agency. The Prohibited List. International Standard. Montreal: WADA; оновлюється щорічно.
2. World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code. Montreal: WADA; 2021.
3. Directive 2001/83/EC of the European Parliament and of the Council on the Community code relating to medicinal products for human use. Official Journal of the European Communities. 2001.
4. Council of Europe. Anti-Doping Convention (ETS No. 135). Strasbourg; 1989.
5. UNESCO. International Convention against Doping in Sport. Paris; 2005.
6. Gesetz gegen Doping im Sport (Anti-Doping-Gesetz – AntiDopG). Bundesgesetzblatt; 2015.